Beste bezoeker, het is toegestaan dit verslag voor privé doeleinden te gebruiken.
Het is echter niet toegestaan dit verslag of delen daarvan te kopieëren, en op een andere internetsite
ter beschikking te stellen en/of openbaar te maken dmv druk, fotokopie zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming van mij. Voor vragen, bijv. over links, kun je me altijd emailen.

De nacht der Girondijnen (Prof. Dr. J. Presser)

Boekverslag 2 januari 1997. Gemaakt door Walter ter Maten, Son en Breugel.

Auteur:	Prof. Dr. J. Presser.
Titel:	De Nacht der Girondijnen.
Uitgeverij:	Vereniging ter bevordering van de belangen des boekhandels, 1957.
Aantal pagina's:	75.
Opmerking:	Boekenweekgeschenk 1957; de naam van de schrijver staat niet op het titelblad (hieraan was een prijsvraag verbonden).

Ander werk:

De Tachtigjarige Oorlog (m.a.), 1941.
Exodus, 1942.
Orpheus en Ahasverus (onder ps. J. van Wageningen), 1945.
Napoleon, historie en legenden, 1946.
Amerika, 1949.
Gewiekte wielen: Richard Arkwright, 1951.
Moord in Meppel (onder ps. Haggi M. Reis), 1953.
Ondergang (in opdracht van de Nederlandse regering), 1965.

Evaluatie:

Het boek lijkt lekker dun, het heeft een mooie, vreemde, welluidende titel en het gaat over de Tweede Wereldoorlog, met name over de Joden in Westerbork. Je denkt dus aan een kort helder verhaal. Toch is dit niet geheel waar: er wordt nogal wat kennis van de Duitse cultuur (schrijvers, filosofen, musici) bekend verondersteld. Vóór 1940 was dit misschien wel algemeen zo, maar tegenwoordig is dat toch wel een stuk minder: wie heeft er nog Duits of Geschiedenis? Een praktisch punt is dat het boek geen hoofdstukken kent, hoogstens een paar witte regels (minder dan 10): er zijn weinig rustpunten. Dit heeft echter te maken met de vorm van het verslag, dat iemand, die weinig tijd heeft, vlak voor zijn transport naar Sobibor, maakt. Hij maakt een rekening op van zijn daden.
Jacques Suasso Henriques is van Portugees-Joodse afkomst. Zijn familie voelt zich weinig Joods, ze hebben een grote kennis van de Duitse cultuur. Jacques veracht de 'echte' Joden. Het is een altijd maar vluchtend, nooit ergens voorgoed wortelend, een aangepast 'rotvolk'. Deze houding wordt opgemerkt door een leerling op het Joods Gymnasium in Amsterdam, waar Jacques een leraar geschiedenis is. Het Joods-Gymnasium is de door de Duitsers toegestane ghetto school, voor alle soorten Joden: zowel voor leerlingen als voor leraren. Jacques wordt gevraagd om te helpen bij de Joodse Ordedienst in Westerbork, waar de vader van de betreffende leerling de leiding van heeft. Het doel van de deelnemers is hier zelf te overleven en zorgen dat je eigen transport zo lang mogelijk wordt uitgesteld. Daarvoor moet je keihard zijn. Westerbork, in Drente, is een doorgangs kamp voor de transporten van Joden naar de Duitse vernietigingskampen. In Westerbork kijkt men maar één week vooruit: naar de volgende dinsdag wanneer een vastgesteld aantal Joden weggevoerd zou worden met de trein. En deze trein rijdt altijd. Zieken en wezen gaan altijd voor, zij die lastig waren volgen. Als het aantal niet wordt gehaald, moeten er extra personen aangewezen worden. De orde moet echter wel worden gehandhaafd, want anders gaan er leden van de Ordedienst zelf mee. Op meedogenloze wijze heerst er tucht. De strakke organisatie dwingt respect af door staalhard te zijn. Daarom moeten er af en toe pijnlijke offers gebracht worden. Ook eigen familieleden worden dus niet ontzien: Jacques moet zijn eigen moeder en broer met vrouw en kinderen op de trein zetten. Hij kan ze hoogstens in de trein een plaatsje uit de wind geven, naast de pisbak. Ook diverse oudleerlingen van het Gymnasium gaan op transport. Uitstel van één week kon worden verdiend door het leveren van diensten, soms in natura. Maar een week later gaat men dus toch, want anders krijg je praatjes. Protesten en beschuldigingen betekenen: de hele familie gaat de volgende week mee. Het is merkwaardig dat zoveel Joden niet door hebben wat hen te wachten staat: als ze komen praten ze nog over hun rijkdom en over het aantal personeel dat ze hadden, na een transport wordt er gevochten om de eigendommen van de afgevoerden. In de barakken worden brave mensen in no time tirannen, leugenaars, dieven. Leedvermaak onder de zwakken is er als het aanzien van de Ordedienst een deuk oploopt als blijkt dat deze toch nog altijd ondergeschikt is aan de laagste in rang van de Duitsers. Ontspanning wordt door de Joden zelf georganiseerd op dinsdagavond, als het transport net achter de rug is. Diverse acteurs gaan overigens de week daarop zelf mee met het transport.
Voor Jacques komt langzaam het keerpunt als hij gesprekken voert met Jacob (Jeremia Hirsch), een soort rabbi. Van Jacob leert hij passages uit de Joodse Bijbel. Langzaam wordt hij van Joodse Nederlander tot Nederlandse Jood. Als Jacob met zijn familie weg moet breekt er wat bij Jacques. En deze zwakheid wordt hem fataal: hij gaat naar de strafbarak, klaar voor het volgende transport. In grote haast beschrijft hij de gang van zaken in Westerbork op: het opstellen van de lijsten door 'de bloedraad' op maandag en de nacht daarop waarin de slachtoffers bij elkaar worden gehaald, met de opluchting bij hen die konden achterblijven. Het verhaal is een opsomming van gruwelijkheden, waar ook hij een rol in speelde. Uiteindelijk is de som gemaakt en staat er een uitkomst, goed of verkeerd.
Het boek is erg hard, niemand ontkwam aan Westerbork en niemand ontkwam aan transport. De wereld van de Ordedienst in het kamp werd beheerst door egoïsme: het is zij of wij. Je bent blij als het boek uit is. Het leven in het Kamp was vreselijk: gemeen, egoïstisch, en vooral heel kort. Emotioneel is de nacht van maandag op dinsdag, waarin de slachtoffers hun vonnis vol ongeloof ontvangen en waarin de achterblijvers ronddansen van opluchting. Het boek vergelijkt deze nacht met de Nacht van Herodus (vermoordde de eerstgeborenen vlak na Jezus geboorte) en met de Nacht der Girondijnen. Het laatste wordt niet verklaard. Was dit vroeger algemene kennis? De Girondijnen blijken een politieke groepering te zijn geweest tijdens de Franse revolutie, eind 18de eeuw. Toen zij werden verdrongen door de Jacobijnen dolven zij letterlijk het onderspit: hen wachtte de guillotine. De Nacht der Girondijnen verwijst dus naar de nacht voorafgaand aan hun terechtstelling.

Als je dit evaluatie-verhaal gebruikt stel ik het zeer op prijs als je dit even laat weten door middel van een emailtje.

Terug naar Boekverslagen-Homepage.