"Laat dat huis toch affikken!"
door Wim Verhoeven.
Wim Verhoeven is kunstenaar, organisator, psycholoog, schrijver en avonturier en is verbonden aan 'Kunst Mondiaal' te Tilburg.
Op 22 januari j.l. gaf hij een zeer onderhoudende lezing tijdens de Opening van 'I am a Camera',(-> zie foto) gebaseerd op dit artikel.
dit artikel verschijnt EXCLUSIEF en ALLEEN op het INTERNET en hoort bij de tentoonstelling 'I am a Camera', georganiseerd door Danielle Lemaire en Jan Van Den Dobbelsteen.
Een veelgehoord gedachtenexperiment is het afbrandende huis en meer bepaald wat wij daaruit zouden redden als we maar heel weinig tijd hebben om iets mee te nemen.
Goed, gaan we doen . Het wordt heet, rook schroeit je longen, je kunt niet meer stoppen met hoesten het dringt tot je door dat je ineens , eindelijk in een ...Serieuze.. situatie bent belandt een situatie van Ontzaglijke Onversneden Overmacht met drie hoofdletters O ! Eerst is er angst en dan komt het zwakke stemmetje van de rede erdoorheen, heel zachtjes zegt het: Inderdaad je moet weg, maar je gaat alles verliezen wat je hebt, als je niks meeneemt. Wat ga je meenemen, wat is nou het meest waardevolle van alles dat je bezit ?” Maar je hebt geen tijd om na te denken, er hangt immers Zwellend Overmachtig Onheil in de lucht. Wat doe je ? De keuze die je maakt maakt iets expliciet dat altijd impliciet is geweest, dwingt iets tot helderheid wat altijd vaag is geweest, Namelijk: WAT IS BELANGRIJK ? Dat is wat bepaald gaat worden dan en daar.. .
Een uiterst gespannen situatie dus, waarbij de neiging terug te grijpen op de traditie conventie en collectieve wijsheid geheel gerechtvaardigd lijkt. Zoals zo vaak als je het zelf niet weet of niet de verantwoording voor een eigen besluit wil nemen zoeken we het antwoord in de conventie: En er is een pasklaar antwoord voor deze situatie:
Mijn foto-albums.
Over het algemeen doet een mens er goed aan om in alles zo conventioneel mogelijk te zijn, dat vergroot de stabiliteit van de samenleving en geeft je het gevoel gedragen te worden door iets. Niet alleen te staan. Maar met die fotoalbums en mij wordt het nuiks. Ik heb geen albums, ik ben er ooit aan begonnen,uit conventie, foto’s zijn belangrijk, die koester je en ze vormen een bron van vreugde als je ze later terugziet. Maar ik kreeg er nooit plezier in, ik ervoer steeds een pijnlijke vreemdheid, dus op den duur kwakte ik mijn foto’s in schoenendozen. Toen die vol waren liet ik nieuwe mapjes met foto’s slingeren tussen de stapels onvoltooide A4tjes met verhalen, ideeën, schema’s lesstof enzovoorts. En daar kom ik ze dan af en toe tegen, zoals je soms een naaktslak tegenkomt als je op blote voeten door de keuken loopt. Zo’n licht schrikachtig walggevoel. Op den duur gooi ik ze in de minst geordende kast van mijn huis, waar die dozen ook al staan, dat moet heel snel gebeuren, fotomapje erin en deur weer dicht. Zou ik het langzaam doen dan zouden die oudere foto’s er uitflikkeren, zoals je wel eens in B films een mummie uit een kast ziet vallen in een wolk van stof en botsplinters. Soms, in een drieste bui, flikker ik zo’n mapje in de Kliko. Daarbij moet duidelijk een weerstand overwonnen worden, net zoals wanneer je schrikdraad vast wil pakken, onder een ladder doorlopen, een lieveheersbeestje dooddrukken omdat het ten gevolge van zinloos geweld onherstelbaar beschadigd is, je eigen huid doorsteken, plassen in je bed. Weerstand. De foto verwerft zich de kwaliteit IETS VAN JEZELF te zijn. Wij vereenzelvigen ons met onze afbeeldingen. Iets van jezelf vernietigen. Dat doe je niet.. Dat druist in tegen je instinct. tot zelfbehoud. "Daar krijg je spijt van", zegt dat instinct.
Toch heb ik nog nooit last gehad van een weggegooide foto. Integendeel, het geeft een bevrijd gevoel. Het instinct tot zelfbehoud is niet altijd de beste raadgever. We moeten onderscheid maken tussen het zelfbehoud op het concrete niveau van vlees en bloed en het behoud van het zelfbeeld, de voorstelling die men zich maakt van zichzelf. Het vasthouden aan voorstellingen is een heel andere zaak dan het archaďsche overlevingsinstinct.
DAAR MOETEN WE MEE OPPASSEN
WAAROM ?
Alles stroomt, alles verdwijnt en verandert, Een mens kan geen twee keer in dezelfde rivier treden zei de ouwe griek. Degeen die naar de foto van zichzelf kijkt is niet meer dezelfde als die op de foto en kan niet ervaren wat die persoon ervoer.
Deze notie roept angst op en die angst de neiging om de overmachtige vrije stroom waarin alles verdwijnt, de TIJD, te kanaliseren, te ordenen. Dat kan alleen in de symboliek, in de representatieve sfeer gebeuren, dus als men zich verplaatst in de wereld van de voorstelling, de idee, het concept.
De in albums geordende en gekoesterde Eigenfoto is zo'n conceptstructuur en kan voorzien in de behoefte aan onhaalbare zaken als: voortbestaan, permanentie, substantie en continuiteit. De geordende foto is een instrument in de egodefensie geworden. Ze fixeert een voorstelling van het Zelf, houdt vast wat voorbij is gegaan. Ze geeft even verlichting tegen een hoge rente van het risico op verarming, vervreemding en geestelijke verkramping.
EEN PROBLEEM
EEN PROBLEEM CONSTATEREN DAAR HEB JE NIKS AAN ALS JE NIET BEREID BENT TE ZOEKEN NAAR EEN MANIER OM HET PROBLEEM AAN TE PAKKEN.
DAARTOE MOETEN WE ONS EERST VERDIEPEN IN DE WERKING VAN HET GEHEUGEN.
Foto's zijn slechts hulpmiddelen in het herinneren, ze zijn ophaalinformatie. De kwaliteit van de voorstelling wordt door het geheugen bepaald. We gaan nu enige eigenaardigheden van de werking van het geheugen onder de loep nemen.
ENIGE ASPECTEN VAN DE WERKING VAN HET GEHEUGEN: de hyperbolide, de corrupte librettist, de libererende labilist.
INLEIDING: de twee geheugens We maken een onderscheid tussen het Lange Termijn Geheugen (LTG) en het Korte Termijn Geheugen (KTG). Het LTG heeft hoogstwaarschijnlijk een onbeperkte opslagcapaciteit, maar op voorstellingsniveau is het passief, het tovert ons geen beelden voor ogen. Het LTG behoort tot het onbewuste deel van de ziel. De voorstellingen vormen zich in het KTG, daar zetelen aandacht en bewustzijn, daarom wordt het ook wel het actieve of het werkgeheugen genoemd. Het KTG heeft echter een uiterst kleine capaciteit (7 items) en kan dingen slechts kort (20 seconden) vasthouden, daarna belandt de informatie in het LTG. Herinneren is het terughalen van informatie uit het LTG in het KTG, ofwel het re-activeren van voorstellingen. Dit terughalen is een mysterieus en nog maar weinig begrepen proces. De kwaliteit van de teruggehaalde informatie in het KTG wordt door drie aspecten getypeerd:
1 * KARIKATURISATIE: alles wordt OVERDREVEN opgeslagen in het LTG Naar alle waarschijnlijkheid werkt het geheugen bij het opslaan van beelden (vooral van gezichten) als een karikatuurtekenaar. In de wereld van de voorstelling is alles dus overdreven. De meest opvallende kenmerken worden nog eens uitvergroot. Met name Angst en hoop vertekenen alle waarneming en bepalen de kleur van de karikatuur. Hij die verliefd wenst te zijn memoriseert de vruchtbare heuplijn en de volle mond van zijn geliefde en riskeert een tegenvaller als hij zijn liefje ontmoet. Hij die de binding vreest zal de grote neus en de wrat op de arm opblazen en is door haar schoonheid verward en verrast als hij zijn liefje weerziet.
2 * CORRUPTIE: ergens tussen het LTG en het KTG wordt gesjoemeld in dienst van het VERHAAL Er is steeds een dialoog aan de gang in de hersenpan, we delen van alles of bekvechten met onze vrienden geliefden, vaders en moeders, dat gaat maar door dat gewauwel, dag en nacht... maar...zijn die vrienden, vijanden, geliefden, verlossers, vaders en moeders er eigenlijk wel ? Of voeren we die eindeloze gesprekken met beelden uit het vennetje van onze eigen herinnering. Bij gebrek aan de zaak in de werkelijkheid scheppen we de situatie in de voorstelling, dat is het Freudiaanse primaire proces . Op den duur is die wereld van de voorstelling, die hoogst besloten persoonlijke wereld van de fantasie en de herinnering, als een wisselkind, de vervanger geworden dan de werkelijkheid.
Het is in verschillende studies gebleken dat het geheugen met de feiten sjoemelt als een katholieke bouwaannemer met zijn begroting, om tegemoet te komen aan onze emotionele en cognitieve behoeften. Herinneringen kunnen schitterend zijn, of gruwelijk, de werkelijkheid is meestal geen van beide. De feiten zijn zelden voor of tegen ons, ze hebben eigenlijk niks met ons te maken. Want wij leven niet in de feiten, wij leven in onze voorstellingen van de zaken. En zo worden tal van taferelen in ons geheugen opgeslagen die er nooit zijn geweest, en zo worden tevens tal van zaken weggemoffeld die er waren, maar niet passen in het VERHAAL van de REGISSEURS REDE, HOOP EN VREES. Het is (onder meer) die verhaalkwaliteit, die samenhang ten opzichte van een thema die ons een gevoel van BETEKENIS en daarmee overzicht en controle geeft, waardoor we greep krijgen op de werkelijkheid. Door haar te verwringen dus, ja. Door haar te persen in de mal van onze verwachtingen en concepten over hoe wij zelf zijn hoe de wereld is en hoe de relatie tussen die twee is. Daarbij ontstaat een enorme hoop snijafval dat weggewerkt moet worden, dat snijafval zijn de getuigen a charge. Ze willen alles veel te mooi maken als een schoonmoeder bij haar kerstdiner. Het geheugen heeft een permanent slecht geweten en de OVERIJVER in persen en sjoemelen, ten dienste van de betekenis, berooft onze voorstellingen van de kwaliteit van ECHTHEID.
Echtheid is een gevoelskwaliteit, ze heeft niks met ORDE EN CONTROLE te doen, ook niet met logica of betekenis. De zelfbeleving heeft die echtheid nodig om levende vorm, kleur, tastbaarheid aan de personificaties van onze Hersenschimmen te verlenen. De GEORDENDE autobiografische documentatie, fotoalbums bijvoorbeeld, kan de verhalende verbeelding helpen, maar evengoed stagneren. Het tafereel van de toerist die niks van zijn omgeving merkt omdat ie gefixeerd is op het maken van zijn fotoverslag ervan is al een hilarisch icoon geworden.
Zo kan het fotoalbum een sta in de weg zijn voor de spontaniteit die VOORWAARDE is voor de ECHTHEIDSKWALITEIT van de voorstellingen.
3 * ASSOCIATIEVE WERKING: onvoorspelbaarheid als bevrijdend serendipisch principe. Herinneringen komen langs associatieve weg tot stand. Het geheugen werkt niet lineair zoals electronische breinen, waarbij de uitkomst van ieder informatief traject steeds hetzelfde is. We kunnen nooit precies navolgen hoe we op iets gekomen zijn, er zijn alleen maar omwegen. Het verrast ons en het bespringt ons als de plotse ontmoeting met een verloren vriend op een zomerse dag in het park, of met een gehate vijand in een vastgelopen lift tussen de 35e en de 36e verdieping. Beide situaties kunnen fijn of beroerd uitpakken, maar hebben altijd de gevoelskwaliteit van ECHTHEID. Daarin zit de charme van het leven, die de herinnering ook nodig heeft, en dat heeft niks te maken met lineaire systemen .
Ik denk dat dit verrassingsaspect , deze onbetrouwbaarheid, noodzakelijk is voor de niet te overwaarderen kwaliteit van ECHTHEID. Het compenseert in zekere zin de activiteiten van de corrupte aannemer, die de gehele realiteit op wil offeren aan de gladheid van het verhaal, en daarmee het verhaal verschraalt. Niks is zo onaangrijpend als een voorspelbaar verhaal zonder stijlbreuken, als een mop waarvan je de clou al kent.
Hiermee blijkt dat het geheugen heel mooi in elkaar zit en dat de natuur ons aldus heeft voorzien van een schitterend labiel interactief anekdotisch systeem, en vooral dat de vervorming van en het verlies van informatie geheel natuurlijke en noodzakelijke ingredienten zijn in de vorming van een gezonde en levendige wereld- en zelfbeleving.
Daarom is de foto niet zo zeer de boosdoener in de misdaad van de Egoverkramping als wel het album, de zekerheid dat je altijd op die en die plaats dat en dat kan vinden.
CONCLUSIE Ieder moment wordt een klootemoment zodra je het vastgelegd EN GEORDEND waant. Daarmee wordt het geheugen lui en armoedig. Het moment rot weg onder de schil, zoals de arme Mr Waldemar uit het verhaal van Edgar Allen Poe, die door hypnose werd gefixeerd in zijn doodsmoment.
SUGGESTIES en AANBEVELINGEN voor een psychologisch gezonder gebruik van de fotografie
- BENUT HET HYPERBOLISCH CONTRAST De karikatuurwerking van het visuele geheugen KAN IN JE VOORDEEL GEBRUIKT WORDEN, het NATURALISME van de foto geeft bij het oproepen van mooie herinneringen een tegenvaller. Maar bij lelijke herinneringen een meevaller: dus:
Perverteer je geconditioneerde reflexen en NEEM FOTO'S VAN DE LELIJKE PIJNLIJKE EN VERVELENDE KLOOTE MOMENTEN !
- KOESTER GEEN EIGEN FOTO'S. Vergaar en bewaar de foto's van anderen, onbekenden. Materiaal van anderen is prikkelender (zie bijgevoegd kranteartikel),het biedt de verbeelding meer ruimte, worden minder snel te serieus genomen en ze zijn makkelijker weg te gooien dan het eigen materiaal omdat ze ontsnappen aan het afgeleide zelfbehoudsinstinct. Dit kan het beste bij de ontwikkelcentrales geregeld worden met een geautomatiseerd redistributiesysteem.
- ORDEN JE FOTOŐS NIET, Een geregisseerde ontmoeting met een foto werkt over het algemeen averechts op de echtheid van de ervaring, de foto moet verrassen of verschrikken. ZOALS KRANTEFOTOS HET INTERESSANTS ZIJN op het moment dat je de krant wilt weggooien. Of wanneer JE ZE OP ZON AFGEPLAKTE RUIT TEGENKOMT, WAAR MENSEN HUN KAMER ACHTER AAN HET SCHILDEREN ZIJN WAAR JE LANGS LOOPT.
- VERSTOP JE FOTO'S Dus nooit ordenen, maar beter is het nog de foto’s te verstoppen, architecten zouden hier in de toekomst een prikkelende uitdaging in moeten zien. In het oude Tibet werden zo de belangrijkste wijsgerige teksten als schatteksten verspreid. De tekst is begraven om teruggevonden te worden. Hij moet een tijdje zoek zijn, ontsnappen aan de dictatuur van de tijdgeest, dat is belangrijk.
Bijvoorbeeld: Foto's van dierbaren, als je die weggooit roep je een vloek over je af zodat je oud en eenzaam en ellendig aan je einde komt. Ik heb daar zelf wat op gevonden: In mijn gereedschapskast verspreid ik ze, dan kom ik ze alleen IN HET VOORBIJGAAN tegen, als ik bezig ben. Als ik bezig ben ben ik geaard, onvooringenomen, minder defensief. ! Pak ik de schuifmaat en voila daar loopt een geliefde over de Haagse markt.
- GOOI ZO AF EN TOE FOTOŐS WEG Bekijk ze nog maar eens goed voor ze de kliko in gaan. Het besef van hun vergankelijkheid zal ze sprekender maken. Nog beter zou zijn om hier de collectiviteit bij te zoeken, er een soort van nationale feestdag van te maken, te ritualiseren en te koppelen aan en heilige wellicht, de dag van Onze Lieve Vrouw van De Bevrijding Door Het Vruchtbare Verlies.
TOT SLOT Het huis trouwens, dat afbrandt, of dat spookhuis achter die kastdeur, dat ben je zelf, dat is "Je Leven" de voorstelling of illusie die je daarvan hebt. Die foto's die horen daarbij, die moeten overal in dat huis verstopt zitten en mee afbranden. Dat is echt het beste. Eventueel kan je dan later nog eens op de puinhopen ronddolen en een halfverkoolde omgekrulde foto vinden, en ik verzeker u dat die foto de belangrijkste is van uw hele collectie. Proficiat, U bent geslaagd.
Wim Verhoeven, januari 2003.
andere artikelen bij 'I am a Camera', op de CD-ROM:
- "zonder titel" Jan Van Den Dobbelsteen
"-Een grote eer voor een kleine foto" Danielle Lemaire
-"De geest van het woord: de non-foto" Harry van Boxtel -hoofdstation.nl Harry van Boxtel is artist,philosopher,historian,writer and collector of parrots in all forms and scales
-"The Second Nature of Inadvertency" by Roberta Stanley Principal, Palmball Photo, Palm Beach
-"Artless is More" by Jose Offerman Chief Photography Curator, Grady Little Gallery, Santo Domingo
-"The Fascism of Specialness by Claudia Williams" Aesthetician, Alcor Labs, Scottsdale, Arizona
-"The Hidden Myth: In Defense of Excellence" by Dr. Brian A. Daubach Professor of Art History, University of Bologna
-fragments of "Nuage/Soleil" and other pre-published articles, by Erik Eelbode Erik Eelbode schrijft over fotografie in en geeft tevens uit het Belgische tijdschrift 'Obscuur' en is verbonden aan 'online' een organisatie die zich bezig houdt met het archiveren van kunst op het internet van Belgische kunstenaars.
de CD-ROM verschijnt in beperkte oplage en is verkrijgbaar bij JaDa en MU vanaf 22 januari 2003.