"Een grote eer voor een kleine foto"
Danielle Lemaire
dit artikel verschijnt op de CD-ROM bij de tentoonstelling 'I am a Camera', georganiseerd door Danielle Lemaire en Jan Van Den Dobbelsteen.
Toen ik op de kunstacademie zat-en ook al wel daarvoor -verzamelde ik glamourfoto's,van -met name- vrouwelijke filmsterren en chanteuses (waarmee ik me soms identificeerde), populaire foto's uit de TV-gids, kunstfoto's, (tweedehandse) Ansichten en krantenfoto's. De reden voor dat verzamelen was een mateloze fascinatie voor het 'vereeuwigde' sensationele moment. Middels een foto uit mijn verzameling kon ik op elk gewenst moment gruwelen of wegdromen over iets wat in het echt niet meer bestond. Magie! Ik achtte de macht en waarde van een foto hoog; ze kon een enkel ding of moment verduizendvoudigen en verspreiden onder miljoenen mensen in de hele wereld...en beinvloeden. Fotografie was een van mijn afstudeervakken en ik deed in mijn examenwerk (in 1990) verslag -in diverse media- van een grondige studie naar wat een foto in wezen was voor mij. Ik bestudeerde portretfoto's van Marilyn Monroe - een van de meest gefotografeerde fenomenen aller tijden -die prikkelend verwarden; zij was in het echt dood, maar op de foto was ze altijd even springlevend en aantrekkelijk. Hoe zat dat? Ik moest nog geboren worden op de dag dat zij stierf in 1962, maar haar gefotografeerde portretten hadden 'gisteren gemaakt kunnen zijn'. Overigens onlangs zijn wederom 'nooit eerder getoonde' foto's van M.M. uit het begin van haar cariere ontdekt, die goed verstopt waren, met aantekeningen van de verliefde maker erbij en al, in het huis van de (in de jaren 80 overleden) fotograaf Andre de Dienes. Dit meldde de voorpagina van Trouw in december 2002 nog. Die foto's worden nu uitgegeven in een 6 kilo zwaar boek wat helemaal gewijd is aan slechts een paar hervonden 'verse' foto's van een 40 jaar dode Marilyn Monroe. 'Nieuwe' foto's van haar halen nog steeds de voorpagina van de krant. Frappant!
Beinvloed door de magie van 'de foto' en haar impact ben ik een bevlogen reporter geworden. Ik heb vaak een fototoestel paraat op plekken en in situaties waar het leven zich op haar rijkst toont en klik dan gretig op elk mogelijk (voor mij) memorabel moment. Die 'memorabele' situaties zijn natuurlijk nooit voorgeschreven, zoals u zult weten. Zelfs niet als de situatie geensceneerd is, zoals een bruiloft of een begrafenis dat in beginsel zijn. Alert met de fotocamera, bewegend in het leven,'pak' ik elk goed moment wat ik pakken kan. En ook al klik ik net iets te laat of juist te vroeg, al loopt er net iemand 'door het beeld' als ik wil schieten, doet de batterij van de flitser het opeens niet meer, kruipt er een dikke wolk voor de zon of blijven de wolken juist weg als ik ze nodig heb, moet de camera geopend worden onder een brandende lamp om te zien of het rolletje al is teruggespoeld (wat dan niet het geval blijkt); nooit is er een foto mislukt. Vele ladekasten in mijn huis bevatten allerlei reportages die door de jaren heen zijn ge-maakt uit liefde voor het unieke moment, ergens in de wereld. Foto's worden overal gemaakt en bij de meesten uit pure bewaarlust en hebzucht (denk ik) waarbij ik 'hebzucht' als positieve drijfveer zie. Elke foto toont het menselijke verlangen om dat ene moment, ding of wezen waar licht op valt, te 'vereeuwigen' en vast te houden voor altijd. Voor iedereen is dat wat als memorabel foto-onderwerp wordt ervaren; pasgeboren kinderen, communiefeestjes, verjaardagen, vakanties etc.hetzelfde en tegelijk is het uiteraard nooit hetzelfde. Vaak zijn foto's van anonieme 'amateur'fotografen -wat tegenwoordig in feite iedereen is- aangrijpend omdat ze wel degelijk 'het leven', hun leven, perfect (want onbedoeld onthullend) bij de lurven hebben gevat. Je zou het gefotografeerde banaal kunnen vinden, een beetje lachwekkend zelfs, maar toch zeg je bij zoÕn foto:"perfect!" Waarom is dat? Ik vind de verschuiving van deze waarderende term :"perfect" interessant.
Het is een gedeelde stelling die JaDa heeft over alle foto's die bestaan in de wereld: "Iedere foto is goed". Een foto kan mooit mislukt zijn. Het kan zijn dat deze stelling indruist tegen principes van 'de professionele' fotograaf, die zich gewoontegetrouw inspant om tot die ene perfect uitgebalanceerde foto te komen. Die bereid is om fotosessies vele malen over te doen tot hij DE goede foto heeft en die bijvoorbeeld overbelichte, slechtgekaderde, net-te-laat-geschoten, kortom 'foute' foto's weggooit -hoogstens heeft hij ze als testbeeld gebruikt- omdat deze niet voldoen aan zijn artistieke bedoeling.Uiteindelijk wil hij alleen dat ene volkomen beeld behouden en daarmee wil hij zich presenteren in de buitenwereld.
Het leek ons interessant om de aandacht eens te richten op zulke 'afgekeurde' foto's. Foto's met een onopgemerkte kwaliteit en een (nog) onduidelijke waarde, die juist veel kunnen zeggen over de werkelijkheid en beleving van de maker (ook al is hij zich dat niet bewust). We wilden de 'focus' van de belangstelling verleggen. En dat komt natuurlijk niet zomaar ergens vandaan. Het medium Fotografie staat momenteel in de kunstwereld enorm in de belangstelling. Fotografie is helemaal in. Speciale musea voor fotografie zijn verrezen; beroemde, inmiddels bejaarde vooraanstaande fotografen krijgen vaker eervolle attentie; talloze tentoonstellingen in gerenommeerde kunstinstellingen tonen overdonderende wanden met lappen van foto's; metersgrote, puntgaaf gedrukte prints van onderwerpen die vaak in hun alledaagsheid en 'saaiheid' niet onderdoen voor foto's van eerdergenoemde 'amateurs'. Op de recente prestigieuze tentoonstelling ParisPhoto wordt een delegatie jonge Nederlandse fotografen bejubeld onder de collegiale grootheden. En het is ze gegund. Maar waarom zijn het elke keer weer dezelfden die het hedendaagse Nederlandse'nieuwe' fotografietalent vertegenwoordigen en wat hebben ze eigenlijk voor nieuws te melden? Wat hebben ze uberhaupt te melden? Wat is er zo verrassend aan om elke keer weer die Rineke Dijkstra en Inez van Lamsweerde tegen te komen alsof er niks anders is, terwijl dat ons nu onderhand echt wel erg is gaan vervelen -ook het weten wat de prijzen van hun fotoÕs zijn- en ons doet reikhalzen naar...frisse lucht!
Wij worden in de kunstgangen regelmatig geconfronteerd met (te) opgeblazen fotobeelden die in hun gaafheid en afmetingen naar ons roepen dat zij Hele Grote Kunst zijn. Zelfgenoegzaamheid ten top, vaak. Maar waarom word ik toch veel meer geboeid, ontroerd door het in de modder vertrapte anonieme pasfotootje wat ik vers van de stoep heb opgeraapt?
Kortom: wij wilden reageren. Op alle hype die wij tegen zijn gekomen op het gebied van de fotografie en de overdreven aandacht voor gelikte fotokunst. Maar ook om verborgen bijna 'met-het-badwater-weggespoelde-baby(foto')sÕ in het daglicht te brengen. Om aandacht te schenken aan 'verwaarloosde' kleine schatten,'niet-foto's,'non-foto's', die zich al dan niet bewust verborgen in archieven van juist professionele kunstenaars moesten bevinden. Om deze trots te tonen in een tentoonstelling zonder hen te dwingen Grote Kunst te moeten zijn. Wij vroegen 80 collegaÕs om een serie foto's samen te stellen uit eigen bestaande archieven, die een 'non-foto'-gehalte hadden, die gemaakt of gevonden waren zonder speciale reden of artistiek doel, maar wel bewaard of (nog) aanwezig waren thuis, op het atelier, vanuit een onduidelijke fascinatie ervoor of een nog onbeantwoorde vraag erover. Wij zonden alle genodigden daarbij een zelfgemaakt boek* met kopieen van artikelen over '(non-)fotografie',van grote denkers als Roland Barthes tot en met 60-er jaren cursusfragme-ten met titels als: 'Aan amateurs met een blij hart' en 'Maak het eens heel Bont'. De foto's mochten, om bij het bescheiden karakter van het idee voor deze tentoonstelling te blijven, niet groter zijn dan een A4.
70 kunstenaars reageerden enthousiast, al was voor velen de vraag niet eenvoudig. Het denken over 'een goede foto' in de zin van een 'nonfoto' dwong menigeen tot een 'ander' denken over de fotografie en haar betekenis dan de betrokkene misschien gewend was. Niet iedere kunstenaar vond het makkelijk of leuk om 'die ene goede' (artistiek verantwoorde) foto in de kast te moeten laten liggen en daarvoor in de plaats een juist 'afgekeurd','onbelangrijke' etc. nonfoto te moeten inzenden. Tenslotte moest iedere kunstenaar zich met een nonfoto alleen uitspreken! En dat heeft zeker tot verrassende resultaten geleid. Bovendien hadden weer andere deelnemers zonder aarzelen de opdracht direct begrepen en daarbij dankbaar van de gelegenheid gebruik gemaakt om de archieven in het atelier eens lekker op te ruimen.
Wij zijn blij dat dit 'andere' denken op gang is gebracht bij de deelnemers. We hopen dat dit nu bij u als publiek ook zal gebeuren. Naast het feit dat u gewoon van de foto's die te zien zijn kunt genieten.
Wat een non-foto precies is, kunnen we nog altijd niet precies onder woorden brengen. De vraag daarover is nog lang niet beantwoord. Mogelijk bestaan en ontstaan er vele uiteenlopende ideeen over. Wij horen ze graag! De tentoonstelling "I am a Camera" is in elk geval een gevarieerde en verrassende tentoonstelling geworden, die in de vorm van honderden verschillende foto's en prints op bescheiden formaat, een antwoord op de vraag 'Wat is een non-foto' probeert te benaderen.
Hoe je het wendt of keert; "I am a Camera" maakt wat onbeduidend leek, waardevol en bekoorlijk en doet op haar manier de liefde voor de fotografie grote eer aan.
Eindhoven, 6 januari 2003
Danielle Lemaire
andere artikelen bij 'I am a Camera':
* EXCLUSIEF OP DEZE WEBSITE!* : "Laat dat huis toch affikken!" door Wim Verhoeven
op de CD-ROM:
- "zonder titel" Jan Van Den Dobbelsteen
-"The Second Nature of Inadvertency" by Roberta Stanley Principal, Palmball Photo, Palm Beach
-"Artless is More" by Jose Offerman Chief Photography Curator, Grady Little Gallery, Santo Domingo
-"The Fascism of Specialness by Claudia Williams" Aesthetician, Alcor Labs, Scottsdale, Arizona
-"The Hidden Myth: In Defense of Excellence" by Dr. Brian A. Daubach Professor of Art History, University of Bologna
-"De geest van het woord: de non-foto" Harry van Boxtel -hoofdstation.nl Harry van Boxtel is artist,philosopher,historian,writer and collector of parrots in all forms and scales
-fragments of "Nuage/Soleil" and other pre-published articles, by Erik Eelbode Erik Eelbode schrijft over fotografie in en geeft tevens uit het Belgische tijdschrift 'Obscuur' en is verbonden aan 'Online', een organisatie die zich bezig houdt met het archiveren van kunst op het internet van Belgische kunstenaars.
de CD-ROM verschijnt in beperkte oplage en is verkrijgbaar bij JaDa en MU vanaf 22 januari 2003.